خلأ برون‌کیهانی از فلسفه تا فیزیک تطبیقی میان مدل جهان باز و نظریه میدان‌های کوانتومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دبیر گروههای علمی کلام و فلسفه علوم انسانی مجمع عالی حکمت اسلامی شعبه مشهد

2 مدرس و پژوهشگر فلسفه در دانشگاه فردوسی مشهد

10.22081/nir.2026.68718.1446

چکیده

پژوهش پیش‌رو به تبیین تطبیقی مفهوم «خلأ» در دو منظومهٔ فلسفی و فیزیکی می‌پردازد و نشان می‌دهد مفهوم خلأ در نظریهٔ میدان‌های کوانتومی در فضا-زمان خمیده با برداشت فیلسوفان مدل جهان باز از فضای تهی نامتناهی، هم‌افق است. در فلسفهٔ کلاسیکِ مبتنی بر مدل جهان بسته، خلأ برون‌کیهانی معادل نیستی محض درنظر گرفته می‌شد، حال آن‌که در مدل جهان باز، خلأ به‌مثابهٔ مکان مطلق و بی‌نهایت موجود، پذیرفته شده‌ است. این مقاله با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی، به بررسی و مقایسهٔ ساختار مفهومی خلأ در فلسفه و فیزیک می‌پردازد و با تکیه بر منابع تاریخی و نظری نشان می‌دهد تلقی دینامیکی فیزیک کوانتومی از خلأ ـ به‌مثابهٔ بستر انرژی‌دار و گسترش‌پذیر عالم ـ با تصویر فلسفی خلأ در سنت دموکریتی و رواقی و نیز نزد متکلمان عقل‌گرای مسلمان، سازگار است. هدف این پژوهش، برقراری امکانی برای گفت‌وگوی نظری میان فلسفه و فیزیک در باب ساختار هستی و تبیین گسترش عالم در بستری خلأمانند است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Extracosmic Void from Philosophy to Physics: A Comparison between the Open World Model and the Quantum Field Theory

نویسندگان [English]

  • Hojjat Imanikia 1
  • Ahmad Nasiri Mahallati 2
1 Secretary of the Supreme Assembly of Islamic Philosophy, departments of Humanities and theology, Mashhad
2 Teacher and researcher of Philosophy at Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده [English]

The present study provides a comparative explanation of the concept of "void" in two philosophical and physical systems, and shows that the concept of void in quantum field theory in curved space-time is consistent with the open world model philosophers' understanding of infinite empty space. In classical philosophy based on the closed world model, the extracosmic void was considered equivalent to pure nothingness, whereas in the open world model, the void is accepted as an absolute and infinitely existing place. This article, using a descriptive-analytical method, examines and compares the conceptual structure of the void in philosophy and physics, and, relying on historical and theoretical sources, shows that the dynamical perception of the void in quantum physics - as an energetic and expanding context of the universe - is consistent with the philosophical image of the void in the Democritus and Stoic traditions, as well as among rationalist Muslim theologians. This research is intended to establish a possibility for a theoretical dialogue between philosophy and physics on the structure of existence and the explanation of the expansion of the universe in a void-like context.

کلیدواژه‌ها [English]

  • extracosmic void
  • open-world model
  • quantum physics
  • absolute space
  • cosmic expansion

مراجع

ابن حزم اندلسی (1416ق). الفصل فی الملل و الأهواء و النحل‏. 3جلد. تعلیق از احمد شمس‌الدین. بیروت: دارالکتب العلمیه..
ابن‌سینا (1404ق). الشفاء( الطبیعیات). 3جلد. به تحقیق سعید زاید. قم: مکتبة آیة الله المرعشى‏..
ابن‌سینا (1400). رسائل ابن‌سینا. انتشارات بیدار. قم.
ابن‌سینا (1379). النجاه من الغرق فی بحر الضلالات (مقدمه و تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابوالبرکات، هبة ‌اللـه بن علی (1357ق). المعتبر فی الحکمة. به کوشش زین‌العابدین موسوی و تعلیق سلیمان ندوی. حیدرآباد دکن. بی‌نا.
اخوان الصفا (1412ق). رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء. بیروت: الدار الاسلامیه.
ارسطو (1363). طبیعیات- برگزیده (ترجمه و مقدمه: دکتر مهدی فرشاد). تهران: انتشارات امیر کبیر.
اشعری، ابوالحسن (1400ق). مقالات الاسلامیین و الختلاف المسلمین. ویسبادن: فرانس شتاینر.
جمعى از نویسندگان (1415ق). شرح المصطلحات الکلامیة. مشهد: آستان قدس رضوی.
دیزال، رابرت (1392). شناخت فضاـزمان (ترجمهٔ رهام انصاری مهر). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
رازی، ابوحاتم (1381)، اعلام النبوة. تهران: چاپ صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی.
رازی، فخرالدین (1407ق). المطالب العالیه من العلم الالهی. بیروت: دار الکتب العربی. . چاپ اوّل.
رازى، فخر الدین (1986م). الأربعین فی أصول الدین. 2جلدی. قاهره.
رازى، قطب‌الدین‏ (1381). الهیات المحاکمات مع تعلیقات الباغنوى‏. تهران: میراث مکتوب..
رازی، محمد بن زکریا (1939م). رسائل فلسفیه (مقدمه کراوس). قاهره: چاپ پل کراوس.
شهرزوری، شمس‌الدین (1383). رسائل الشجره الالهیه فی علوم الحقائق الربانیه (مقدمه و تصحیح و تحقیق: دکتر نجفقلى حبیبى)‏. تهران: موسسه حکمت و فلسفه ایران.
شیخ مفید (1413ق). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم. بی‌نا.
صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم (1981م)‏. الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
کندی (1950م). رسائل الکندی الفلسفیه (مقدمه و تصحیح و تعلیق: محمد ابو ریده)‏. قاهره: دارالفکر الغربی.
محقق، مهدی (1352). فیلسوف ری: محمد بن زکریای رازی. تهران: چاپ انتشارات دانشگاه تهران.
مجمع البحوث الاسلامیه (1414ق). شرح المصلاحت الفلسفیه. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.
ناصرخسرو (138). زاد المسافر. تهران: چاپ محمد عمادی حائری.
Algra, K. A. (1993). Posidonius' Conception of the Extra-Cosmic Void. The Evidence and the Arguments. Mnemosyne, 473-505.
Antonella Straface, Encyclopedia of Medieval Philosophy, 2011, Abū Bakr al-Rāzī, Muḥammad ibn Zakarīyāʾ (Rhazes), Springer Netherlands
Close, F. (2009). Nothing: A very short introduction. OUP Oxford.
Dhanani, A. (1994). The physical theory of Kalām: Atoms, space, and void in Basrian Mu˓tazilī cosmology. Leiden, Netherlands: Brill
Furley, D. J. (1981). The Greek theory of the infinite universe. Journal of the History of Ideas, 42(4), 571-585.
Guthrie, W. K. (1952). The pre-socratic world-picture. Harvard Theological Review, 45(2), 87-104.
Hensley, I. (2021). The Physics of Stoic Cosmogony. apeiron, 54(2), 161-187.
Koyré, A. (1957). From the closed world to the infinite universe (Vol. 1). Library of Alexandria.
Hossenfelder, S. (2022). Existential physics: A scientist’s guide to life’s biggest questions. Viking.
Padmanabhan, T. (1999). After the First Three Minutes: The Story of Our Universe.
Sedley, D. (1982). Two conceptions of vacuum. Phronesis, 27: 175-193.
Rovelli, C. (2017). Reality is not what it seems: The journey to quantum gravity. Riverhead Books.
Toomer, G. J. (Ed.). (1998). Ptolemy's almagest. Princeton University Press.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار