بررسی چالش علیت در اندیشه تفکیک از منظر حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فلسفه اسلامی، دانشکده الهیات شهید مطهری دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشیار، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران

3 عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

مبحث علیت به دلیل جایگاه محوری آن در هستی‌شناسی، در همۀ مکاتب فلسفۀ اسلامی، به‌ویژه حکمت متعالیه، مورد توجه جدی قرار گرفته است. در قرون اخیر، نحله‌ای فکری با عنوان «مکتب تفکیک» در میان علمای شیعه پدید آمده است. یکی از مباحث چالش‌برانگیز در این نگرش، انکار اصولی است که بر اصل علیت متفرع می‌شوند؛ نظیر قاعدۀ ضرورت علی و معلولی، اصل سنخیت و قاعدۀ الواحد. دلیل این انکار آن است که به‌زعم این مکتب، پذیرش این اصول به اموری چون جبری بودن خداوند، سنخیت میان خالق و مخلوق، و قدمت عالم می‌انجامد. همین چالش، مسئله اصلی پژوهش پیش‌روست. در این مکتب به بحث سنخیت پرداخته شده است که با قواعد مهم فلسفی الواحد، اشتراک معنوی وجود، "معطی شیء نمی‌تواند فاقد آن باشد" و "آیه بودن کائنات برای خداوند" در هم تنیده شده است. بحث حادث و قدیم نیز در این مبحث جایگاهی ندارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Examining the Challenge of Causality in the Idea of Separatism from the Perspective of Transcendental Wisdom

نویسندگان [English]

  • fatemeh ferdowsi 1
  • Ali Haghi 2
  • Abbas Javareshkian 3
1 philosophy,faculty of theology and Islamic studies(Martyr Motahari),ferdowsi university of Mashhad
2 teacher of Ferdowsi University of Mashhad
3 عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده [English]

The discourse of causality has received serious attention in all schools of Islamic philosophy, especially in transcendental wisdom, due to its pivotal standing in ontology. In recent centuries, a school of thought called the “school of separatism” (maktab-i tafkīk) has emerged among Shi'ite scholars. One of the challenging issues in this attitude is the denial of principles that are derived from the principle of causal necessity, such as the principle of cause-and-effect necessity, principle of cognation (sinkhīyat) , and the principle of oneness (al-wāḥid). The reason for this denial is that, according to this school, accepting these principles would lead to such issues as the arbitrariness of God, the cognation   between the Creator and the created, and the antiquity of the universe. This challenge is the main subject of the present research. In this school, cognation is dealt with, which is intertwined with the important philosophical rules of al-wāḥid, the shared meaning of existence, "the bestower of a thing cannot lack it," and "the universe being a sign (āya) for God". The discussion of "the contingent and the eternal" (ḥādith va ghadīm) also has no place in this discourse.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "Causality"
  • "Congruity"
  • "Hodoos va ghadam"
  • "School of Tafkik"
  • "Causality necessity"
ابن سینا، حسین بن عبدالله، الاشارات و التنبیهات، شرح خواجه طوسی و شرح قطب الدین رازی،قم،چاپ اول نشر البلاغه،1375،ج3،
ابراهیمی دینانی، غلامحسین،1392، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، تهران، سروش.
ابن سینا، حسین بن عبدالله، التعلیقات، قم، دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1379 الف، چاپ چهارم،
ابن سینا، حسین بن عبدالله، تعلیقات، مکتب الاعلام الاسلامی، قم 1404 ه.ق،
ارشادی نیا، محمدرضا، 1386، از مدرسه معارف تا انجمن حجتیه و مکتب تفکیک، قم،موسسه بوستان کتاب.
اسدی گرمارودی، محمد، 1385، علیت در فلسفه ی اسلامی و نظر مخالفان آن، فصلنامه فلسفه دانشگاه تهران، شماره 11
اشعری،علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین،تهران،انتشارات امیرکبیر،1392،
اصفهانی، میرزا مهدی، سید محمد باقر نجفی یزدی،1363. مصباح الهدی.
جوادی آملی، عبدا...، 1382، رحیق مختوم، بخش دوم از جلد دوم، قم، اسراء،
جوادی آملی،عبدالله،1386، رحیق مختوم، جلدهای 3 ،9 قم، اسرا
حکیمی ، محمدرضا، الهیات الهی و الهیات بشری 1388 تهران
رضی، سپیده، 1399، بررسی و تحلیل نگرش حکمت متعالیه و فیزیک کوانتوم از مساله ی علیت و عدم قطعیت با محوریت آراء هایزنبرگ و برهم، مجله ی فلسفه و کلام اسلامی، دوره 53، شماره 2
سالم، مریم و دیگران (1389)، تحلیل معنایی علیت در فلسفه ارسطو و ابن سینا، دو فصلنامه علمی _ پژوهشی حکمت سینوی ( مشکوه النور)، دانشگاه امام صادق (ع)، سال چهاردهم، پاییز و زمستان 1389، شماره 44،
سالم، مریم، جایگاه علیت سینوی: بررسی تاریخی، دو فصلنامه علمی _ پژوهشی حکمت سینوی (مشکوه النور)، سال 16، پاییز و زمستان 1391،
سهروردی، شهاب الدین، حکمه الاشراق، ترجمه و شرح سید جعفر سجادی، انتشارات دانشگاه تهران، 1361، تهران
سهروردی، شهاب الدین، مجموعه مصنفات، ج2،
سیدان، سید جعفر، 1395.معارف وحیانی، دفتر دوم،چاپ دوم،.قم، دلیل ما.
سیدان، سید جعفر،1392. توحید از نگاه وحی  فلسفه و عرفان،قم، دلیل ما
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم ، شواهد الربوبیه، ترجمه و تفسیر دکتر جواد مصلح، تهران، سروش، چاپ دوم، 113
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، المشاعر، به اهتمام هانری کربن، تهران، طهوری، 1393،
صدرالدین شیرازی، ملاصدرا، محمد بن ابراهیم ، المبدا و المعاد، به تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، 1354،تهران،  انجمن حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، ملاصدرا، محمد بن ابراهیم،1346، الشواهد الربوبیه، تهران، انتشارات مولی.
صدرالدین شیرازی، ملاصدرا، محمد بن ابراهیم،1363، المشاعر ، به اهتمام هانری کربن، تهران، طهوری.
صدرالدین شیرازی، ملاصدرا، محمد بن ابراهیم،1981 م الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، جلد 1 ،بیروت، داراحیا التراث عربی
صدرالدین شیرازی،محمد بن ابراهیم، الحکمه المتعالیه فی الاسفارالاربعه، جلد دوم، بضمیمه تعلیقات سبزواری، تصحیح و تحقیق و مقدمه دکتر مقصود محمدی، باشراف سید محمد خامنه ای، چاپ اول،زمستان 1380، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران،
صدرالدین شیرازی،محمد بن ابراهیم، الحکمه المتعالیه فی الاسفارالاربعه، ج3، 1990، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی:
طباطبایی، سید محمد حسین، 1350، اصول فلسفه و روش رئالیسم، جلد5 ، قم ، دارالعلم
طباطبایی، سید محمد حسین، 1392 ه.ق. ، تفسیر المیزان. ، جلد13 ،چاپ دوم، قم، اسماعیلیان.
طباطبایی، سید محمد حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، آخوندی، 1332 ه.ش، جلد سوم،
طباطبایی، سید محمد حسین، بی تا. بدایه الحکمه، قم، المطبعه العلمیه.
طباطبایی، سید محمد حسین،1437 ه.ق. ، نهایه الحکمه، قم، مرکز مدیریت حوزه های علمیه
طباطبایی،سید محمد حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تعلیقات از علامه مطهری، دفتر انتشارات اسلامی، بی تا، ج1،2و3
طبرسی،ابوعلی فضل بن حسن،الاحتجاج،قم،نشر مرتضی،1403 ق،ج 1،
طبیبیان،بهنازالسادات، 1391، بررسی اصل علیت از دیدگاه ملاصدرا و مکتب تفکیک، پایان نامه کارشناسی ارشد.
علاقه بند حسینی طوسی، سید خلیل، 1378، علیت از نگاه اشاعره مکتب تفکیک و حکمت متعالیه ، حوزه، شماره 92
علی عسگری رنانی، مهدی، 1392، نقد و بررسی علیت و سنخیت در مکتب تفکیک از دیدگاه حکمت متعالیه، پایان نامه کارشناسی ارشد
غزالی،ابوحامد،تهافت الفلاسفه،تحفیق سلیمان دنیا،دارالمعارف مصر،
الفاخوری، حنا و الجر، خلیل ، تاریخ فلسفه در جهان اسلامی،ترجمه آیتی، انتشارات علمی و فرهنگی،چاپ پنجم.
فارابی، التعلیقات، در کتاب التنبیه علی سبیل السعاده، تحقیق جعفر آل یاسین، 1371، تهران، حکمت، _ابن سینا، حسین بن عبدالله، الاشارات و التنبیهات، با شرح خواجه طوسی و تعلیقات قطب الدین رازی، قم، نشر البلاغه، 1375، چاپ اول،
فارابی، عیون المسائل فی  المنطق و مبادئ الفلسفه القدیمه، قاهره،المکتبیه السفلیه، 1328ه، 1349،
فارابی،ابونصر، تجرید رساله الدعاوی القلبیه، حیدر آباد الدکن،مطبعه المجلس دائره المعارف العثمانیه، 1349 الف-
فارابی،تحصیل السعاده، شرح علی بوملحم، بیروت، مکتب الهلال،1995م.
قاضی ایجی، عضدالدین،شرح المواقف، انتشارات رضی،قم،ج8،
قزوینی ، مجتبی، 1392، بیان الفرقان فی توحید القرآن، قم ، دلیل ما.
کندی، ابویوسف یعقوب بن اسحاق، رسائل الکندی الفلسفیه، تعلیقه و تصحیح محمد ابوریده، قاهره، دارالفکرالعربی، بی تا، چاپ دوم
مشکاتی، محمد مهدی، طبیبیان، بهنازالسادات، 1393، سنخیت علی و معلولی در الهیات صدرایی و الهیات تفکیکی، مجله ی الهیات تطبیقی، سال پنجم، شماره 12
مصباح یزدی، محمد تقی، 1370، آموزش فلسفه ج 1،مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمد تقی، 1391. آموزش فلسفه جلد 2، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ( قدس سره)
مطهری، مرتضی.1360، شرح منظومه، جلد اول، بی جا، حکمت.
مطهری، مرتضی،علل گرایش به مادیگری،تهران،نشر صدرا،1372،
مطهری،مرتضی، شرح منظومه، بی جا، انتشارات حکمت، چاپ اول،1360، جلد اول،
المعتزلی، قاضی عبدالجبار، شرح الصول الخمسه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 142