چیستی ذهن از دیدگاه فلاسفه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 غلامرضا ابراهیمی مقدم، استادیارگروه آموزش معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان،صندوق پستی 889-14665 تهران، ایران

2 نرگس موحدی، استادیار گروه آموزش معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان،صندوق پستی 889-14665 تهران، ایران

چکیده

شناختِ چیستیِ ذهن، اساسی‌ترین گام در معرفت‌شناسی و پیش‌نیاز هر گونه پژوهشی در این حوزه است؛ زیرا بدون درکِ درست از ذهن، سخن گفتن از شناخت که خود، گونه‌ای فعلِ ذهنی است، و نیز بحث از وجودِ ذهنی، بی‌نتیجه خواهد ماند. با این حال، با وجودِ نقشِ محوریِ این موضوع در معرفت‌شناسی، در آثار فیلسوفان اسلامی به‌طور گذرا و نه چندان گسترده به آن پرداخته شده است. نوشتارِ پیشِ رو در پی پاسخ به این پرسش است که حقیقتِ ذهن از نگاهِ فلاسفه اسلامی چیست. نگارندگان با بهره‌گیری از روشِ توصیفی‑تحلیلی، آرای ایشان را کاویده‌اند تا از لابه‌لای نظراتِ پراکنده، تصویری روشن از چیستیِ ذهن به‌دست آورند. اگرچه دیدگاه‌های فیلسوفان اسلامی در این باره یکسان نیست، نویسندگان می‌کوشند با طبقه‌بندی و تحلیلِ آنها، خوانشی نظام‌مند از معانیِ مختلفِ ذهن ارائه دهند. در این مسیر، دست‌کم هفت رویکردِ متمایز شناسایی و بررسی شده است. همچنین، با بازکاویِ اقوال و تبیینِ مسائلِ مرتبط، مرزهایِ مفهومیِ ذهن با مقولاتی چون نفس، عقل، مغز، حالاتِ درونی و پدیده‌هایِ ذهنی – که در ظاهر، هم‌سوییِ معنایی یا مصداقی با ذهن دارند – ترسیم می‌گردد و نقاطِ اشتراک و افتراقِ آنها آشکار می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Quiddity of the Mind from the Perspective of Islamic Philosophers

نویسندگان [English]

  • gholamreza ebrahimi moghadam 1
  • narges movahedi 2
1 Gholamreza Ebrahimi Moghadam, Assistant Professor, Department of Islamic Education, Farhangian University, PO Box 889-14665, Tehran, Iran
2 Narges Mohadi, Assistant Professor, Department of Islamic Education, Farhangian University, PO Box 889-14665, Tehran, Iran
چکیده [English]

Cognition of the quiddity of the mind is the most fundamental step in epistemology and a prerequisite for any research in this field; because without a proper understanding of the mind, talking about cognition, which in itself is a type of mental act, and discussing the existence of the mind, will be fruitless. However, despite the central role of this issue in epistemology, it has been addressed in the works of Islamic philosophers only briefly rather than extensively. The following article seeks to answer the question of what the truth of the mind is from the perspective of Islamic philosophers. Using a descriptive-analytical method, the authors have explored their views in order that, through their dispersed opinions, they can obtain a clear picture of what the mind is. Although the perspectives of Islamic philosophers on this matter are not the same, the authors try to provide a systematic perusal of the different meanings of the mind by classifying and analyzing them. In this regard, at least seven distinct approaches have been identified and examined. Also, by analyzing the statements and explaining related issues, the conceptual boundaries of the mind are delineated with categories such as the soul (nafs), intellect, brain, internal states, and mental phenomena - which on the surface have semantic or epistemological alignment with the mind - and their similarities and differences become clear.

کلیدواژه‌ها [English]

  • mind
  • mental existence
  • mental form
  • science
  • acquired science
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (۱۳۷۶). فلسفه سهروردی. چاپ چهارم. تهران: حکمت.
ابن‌سینا، حسین (۱۳۶۳). المبدأ و المعاد. به اهتمام عبدالله نورانی، زیر نظر مهدی محقق. چاپ اول. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل و دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین (۱۳۶۴). النجاة. چاپ دوم. تهران: المکتبة المرتضویة.
ابن‌سینا، حسین (۱۳۷۵). الاشارات و التنبیهات. چاپ اول. قم: بلاغت.
ابن‌سینا، حسین (۱۳۷۶). الالهیات من کتاب الشفاء. تحقیق حسن حسن‌زاده آملی. چاپ اول. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
ابن‌سینا، حسین (۱۳۷۹). النجاة. مقدمه و تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. چاپ دوم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین (۱۴۰۴ق). التعلیقات. تحقیق عبدالرحمن بدوی. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌سینا، حسین (۱۴۰۵). الشفاء: کتاب البرهان. مصر: وزارة التربیة و التعلیم.
ابوالبرکات بغدادی (۱۳۷۳). المعتبر فی الحکمة. چاپ دوم. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
بهمنیار، ابن مرزبان (۱۳۷۵). التحصیل. تصحیح مرتضی مطهری. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
التوحیدی، ابوحیان (۱۹۲۹). المقابسات. تحقیق حسن السندوبی. چاپ اول. مصر: المکتبة البحاریة.
جرجانی، علی بن محمد (۱۳۶۹). الکبری فی المنطق. قم: دفتر نشر معارف.
جرجانی، علی بن محمد (۱۳۷۰). التعریفات. چاپ چهارم. تهران: ناصرخسرو.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹). ادب فنای مقربان. تحقیق محمد صفایی. ج. ۵. چاپ سوم. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۵). حیات عارفانه امام علی(علیه‌السلام). چاپ نهم. قم: اسراء.
زنوزی، علی (۱۳۷۸). مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقا علی مدرس طهرانی. چاپ اول. تهران: اطلاعات.
سبزواری، ملاهادی (۱۳۷۹). شرح المنظومة. تصحیح و تعلیق آیت‌الله حسن‌زاده آملی؛ تحقیق و مقدمه مسعود طالبی. چاپ اول. تهران: نشر ناب.
سهلان ساوی، عمر (۱۳۸۳). البصائر النصیریة فی علم المنطق. مقدمه و تحقیق حسن مراغی. چاپ اول. تهران: شمس تبریزی.
سهروردی، شهاب‌الدین (۱۳۷۵). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. چاپ دوم. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالمتألهین، محمد (بی‌تا). التعلیقات لصدرالمتألهین علی الشفاء. چاپ اول. قم: بیدار.
صدرالمتألهین، محمد (۱۳۶۳ش). مفاتیح الغیب. مقدمه و تصحیح محمد خواجوی. وزارت فرهنگ و آموزش عالی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران. چاپ اول. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالمتألهین، محمد (۱۳۸۷). سه رساله فلسفی: متشابهات القرآن ـ المسائل القدسیة ـ اجوبة المسائل. چاپ سوم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
صدرالمتألهین، محمد (۱۴۱۷ق). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. حاشیه ملاهادی سبزواری؛ تعلیقه و تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. چاپ اول. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
صدرالمتألهین، محمد (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. با حاشیه ملاهادی سبزواری و علامه طباطبایی. چاپ سوم. بیروت: دار إحیاء التراث.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۴). تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی. چاپ پنجم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۲۲ق). بدایة الحکمة. تصحیح و تعلیق عباسعلی زارعی سبزواری. چاپ هجدهم. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۲۲ق). نهایة الحکمة. تصحیح و تعلیق عباسعلی زارعی سبزواری. چاپ شانزدهم. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
غزالی، محمد (بی‌تا). میزان العمل. تحقیق سلیمان دنیا. چاپ دوم. قاهره: دارالمعارف.
غزالی، محمد (۱۹۹۳). معیار العلم فی فن المنطق. شرح علی بوملحم. چاپ اول. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
غزالی، محمد (۱۹۹۴). محک النظر. تحقیق رفیق عجم. چاپ اول. بیروت: دارالفکر اللبنانی.
فارابی، ابونصر (۱۴۰۵). فصول منتزعة. تحقیق فوزی متری نجار. چاپ دوم. تهران: انتشارات الزهرا(س).
فارابی، ابونصر (۱۴۰۷). التنبیه علی سبیل السعادة. تحقیق و تعلیق جعفر آل‌یاسین. چاپ دوم. بیروت: دارالمناهل.
فخرالدین رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۹ق). المباحث المشرقیة. تحقیق محمد المعتصم بالله بغدادی. ج. ۱ و ۲. چاپ دوم. قم: ذی‌القربی.
شیرازی، قطب‌الدین (۱۳۶۹). درة‌التاج. به اهتمام و تصحیح سید محمد مشکات. چاپ سوم. تهران: حکمت.
لاهیجی، عبدالرزاق (۱۳۷۲). گوهر مراد. تصحیح زین‌الدین قربانی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
لاهیجی، عبدالرزاق (۱۴۰۱). شوارق الالهام. با تعلیقات آقا علی مدرس زنوزی. تهران: کتابخانه ملی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۳). آموزش فلسفه. ج. ۲. چاپ ششم. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۴۰۵). تعلیقة علی نهایة الحکمة. چاپ اول. قم: مؤسسه در راه حق.
مطهری، مرتضی (۱۳۶۶). شرح مبسوط منظومه. ج. ۲. چاپ دوم. تهران: حکمت.